Gerstêrkeke serjimara wê zêde?

Demeke dirêj birêveberên siyasî ji nêz ve li beridîna serjimara xwe koliyan, dema ev dikirin jî hejmar û hêz tevlîhev dikirin. Pirsa pîrûkalbûnê wê mohra xwe li sedsala 21ê bide û di heman demê de çîroka hezarsalî ya serjimara pir zêde dîsa derdikeve holê.

Xeyaletê nifûsa zêde, bi saya kêmbûna stokên xwarinê ji bo demekê û xerabûna bilez a jîngehê, di 2008ê de, ji nû ve derket holê. Nêrînek li hin jimaran mirov qet jî piştrast nake: Li dinyayê her roj 218 000 zikên divê werin têr kirin, zêde dibin, di salekê de dike 80 mîlyon, jimareke bi giştî çi bigire 7 mîlyar nifûs, serfkarîyeke ku her diçe zêdetir dibe... Bi nisbet çavkanîyên dinyaya me, diyar e ku nifûs pir girantir dibe.

Mirovayetî, dîsa jî ji ber metirsîya ji nifûsa zêde li benda destpêka sedsala XXIê nema. Çar sedsal berîya serdema me, gava ku nifûsa diyayê ji 200 mîlyonan kêmtir bû, Eflatûn û Arîsto ji dewletan xwestiye zarokanînê bihişkî kontrol bikin: Ev tê wê maneyê ku têgeha nifûsa zêde ji jimarê bêtir meseleyeke çandî ye. Ji destpêka peydebûna Incîlê ve, ku dibêje "Pêş bikevin û pir bibin", em dibînin ku yên dixwazin nifûs zêde bibe û partîzanên kontrolkirina zarokanînê şerê hev dikin. Yên yekem pirsa nifûsa zêde weke xapînokekê diyar dikin; yên duwem balê dikşînin ser encamên wê.

Heta demeke dirêj jî, di destê me de statîstîk tunebûn. Ji ber ku nedibû mirov xwe bisipêre jimarên pêbawer, minaqeşe berîya hertiştî felsefî, dînî û siyasî bû. Lê hîn îro jî, tevî hebûna lodên doneyên ku li ber destê me ne, her dem bi awayekî pir berfireh bîrûboçûnên îdeolojîk û dînî ne, yên ku rêberîya alîyên minaqeşê dikin. Behskirina nifûsa zêde, bandora xwe li bawerîyên bingehîn dike; ên ku pêwendîya wan bi jîyanê û nirxê wê ve heye. Ji ber vê ye, ku mijar bi awayekî gur û geş tê gotûbêj kirin.

Bi dirêjîya hezar salan, em bi taybetî jî ji jimareke pir hindik a zayînê ketin şikê. Tevî vê jî, di hin deman de, li herêm û welatên weke yên Ewropaya di dawîya sedsala XIII û destpêka ya XIVê de, ku bi zêdeyîyeke nifûsê ya girîng re rûbirû bûn –helbet nisbî ye–, heta kir ku mirovên dînî jî helwesta xwe bihêztir bikin. Her wiha, weke qanûnîbûna tedbîrên ji bo ducanîbûnê fikrên exlaqî yên li ser îfetê yan jî li ser "raserîtiya bakîrebûnê" jî weke qanûnîbûna tedbîrên pêşiyê li ducanbûnê digirin, ketin nav nîqaşan. Di encamê de, qedexeyên Incîlê yên li ser lixwexweşanînê ("sûcê Onan"*, ku tuxmê xwe bi erdê de dirijand) demeke dirêj bûye mijara gotûbêjan.

Berîya niha bi çil hezar salan, bi nîv mîlyon niştecîyên li ser rûyê hemû dinyayê, metirsîya nifûsa zêde dikare pir dûr xwiya be. Û tevî vê jî, pêdivîya nêçîrvanan bi qadeke jîyanê hebû, ya ku pêdivîya wan a nêçîrê misoger bike: Bi kêmanî ji 10 heta 25 kîlometer kare ji bo kesekî, ku vê yekê jî bi awayekî cidî qada her grûbekê tengtir dikir. Wê demê, kêm zêde komên ji bîst û pênc heta pêncî kesan, debara xwe bi tenê bi nêçîrê û berhevkirina xwirekan dikir, ew neçarî alozîyên mezin ên peydakirina pêdivîyan dibûn. Helbet, nifûsa zêde xwedî têgeheke guherbar e ku têkilîya wê ji nêzîk ve bi çavkanîyên berdest heye. Tevî vê jî, pêşkêşkirina wê ya di rewacê de her ya mirovên weke masîyên sardînya di ciyekî teng de ye.

Jimar pir zû dibe weke fikreke sabit. Di sîteyên yûnanî yên wê demê de jî, diviyabû zevî bihatana dabeş kirin: Her beşekî xwe weke sîteyeke serbixwe bi rêk dixist, ewinde jî hucreyên girtî yên ebatên wan piçûkkirî; ku zexta mirovî lê bi awayekî pir bihêz dihate hîs kirin; û vê rewşê jî şiûra faktora demografîk bihêztir dikir. Bayê siyasî jî, pir ne li berjewendîya zarokanînê ye.

"Dema ku hejmara welatiyan pir e, êdî nikare were kontrol kirin"

Di her du dîyalogên wî yên serekî, Komar û Qanûn de, Eflatûn li gor çavkanîyên heyî û jîngehê nifûsa zêde rave dike, awayên rêxistin û tevgera civakî –gelek caran heta bi serbiserê sînorên realîst- ku divê mirov xwe bigihîniyê. Heman lêhûrbûn li cem Arîsto jî, di Siyasetmedarê de heye: "Mezinahîya sîteyekê, ne bi nifûsa wê ya zêde ye". (1) Li gor wî, di her hal û karî de "jimareke pir mezin nikare pergalê qebûl bike: Gava gelek welatî hebin, ji kontrolê derdikevin, mirov hev nas nakin, ev jî rê li ber tawanê xweş dike. Wekî din, ji bo bîyanîyekî û awareyekî binpêkirina mafê sîteyê hêsan e, ji ber ku ew bi saya jimara xwe ya pir zêde nayên dîtin". (2) Herwiha, piranîya mirovan tê wateya piranîya feqîrîyê û ev jî xetera serîhildanê bi xwe re tîne. Metirsîya Arîsto ne ji ber ew çend çavkanî yan jî xwirekê ye, lê ji ber parastina sazûmanê ye. Fikra demografîk a yûnanî hîn ji hingê ve, termên gotûbêja ku em niha di dema modern û hevdem de ji nû ve dibînin, diyar kiribû. Ew fikir ojenîst, malthusî [li gor fikra aborîzanê ingilîz Thomas Mathus, ê ku pêşniyar dikir zêdebûna serjimarê were kontrol kirin]... ksenofob [tirsa ji tişta/kesa bîyanî] ye!

Bi berfirehbûna serdestîya romayî, pîvan tê guhertin, lê bi awayekî pêwîst, zihniyet nayê guhertin. Siyaseta hikûmetan bêtir alîgira zarokanînê ye. Weke ku Tite-Live jî şahidîya vê yekê dike, tiştê ku him nûjen e û him jî dibe sedema biserneketinê ew e, ku bi nisbet şaristanîyetên din zarokanîna romayîyan dê her kêm bûya: "Galya ewinde dewlemend û ewinde nifûsa wê zêde bû ku îdarekirina nifûsa wê ya pir, zor xwiya bû. Qiral, êdî kal bûbû û dixwest qiralîyetê ji vê pirjimarîya ku ew dipelixand pak bike. Ji bo wê, du birazîyên xwe bi çolan xistin ku jê re erdên nû peyda bikin". (3) Propagandaya siyasî: Jimara wan pir zêde ye, ew êrişê dibin ser cîranên xwe romayîyan, û bi vê jî bersivdana bi rengê dagîrkirina Galyayê, rewa kirin.

Bi xaçparêzîyê re, di navbera sedsala IIIyê û Vê ya serdema me de, birêveber dev ji her cûre desttêwerdanê berdidin. Pirsa zarokanînê ji qada civatî û siyasî derbasî tomarkirinên dînî û exlaqî dibe. Gotûbêj li dora nirx û meziyetên bekaretê gur û geş dibin, ku weke rûmeteke bilind tê teşwîq kirin, yên zewaca ku mirov pê wê dîskalîfîye dike û sedaqetê derdixe pêş û yên ji nû ve zewaca ku mirov wê ceza dike. Di nav vê atmosfera cidî de, disa jî mirov dipirse: Gelo divê mirov nifûsa xwe zêde bike, yan kêm bike? Zarokan çêke yan parêzê bike? Ji bo xiristîyanan, bersiva vê pirsê tenê dikare di peyva pîroz de hebe. Lê nivîsên di Incîlê de jî bi hev re di nakokîyê de ne… Xebata Bavên Dêrê dê ew be ku bi zora canbazîyan û xîtabên çivanokî nîşan bidin ku peyva Xwedê yek e û nakokîyên heyî ne yên Wî ne, her çend ferman dabe Adem û Hawa ku nifûsa xwe zêde bikin jî, paşê di Peymana Nû de, bi Saint Paul daye gotin: "Ji bo mêr baş e ku ew xwe ji jina xwe biparêze". Kar nehêsan e, lê ji bo mirovên ayînî, tiştekî ku nebe tuneye. Tewrat bixwe, bêtevlîhevî ye: "Mezin û pir bibin, ber bigirin" Û berdar...

Bi nisbet yên din, nifûsa zêde ya Serdema Navîn xwedî bandorên pir eşkere ye. Ji dawîya sedsala XIyê ve, rojavayîyan zanîbûne ji giranîya jimarê îstifade bikin. Tê digihên ku ji alî jimarê ve serdest in û jê sîlehekê çêdikin. Papayê wan Urbainê IIyê, di 1095ê de, cerdeyên siwarî dişîne ser Qudisê. Hemî destana xaçparêzan ya li ser bingeha , ji rojava ber bi rojhilat ve pêleke berdewam, dê bêyî nifûsa zêde ya navenda xiristîyanan nikaribûna pêk bihataya.

Cîhana rojavayî, bi vî awayî dê xwe bigîhanda destpêka sedsala XIXyê. Mirovên dêrê, rewşenbîr, zanayên ayînî, fîlozof û nivîskar, bi çûnûhatina di navbera tirsa ji nifûsa pir zêde û trawmatîzma ji ber valahîya mezin, utopyayên alîgirên nifûsa zêde û îmana tam a bi hêza pîroz weke sazkerê hebûna mirovî li ser rûyê erdê, dê li ber hev bibedilin ku pirsa demografîyê teorîze bikin. Vulgum pecus, xelk bi dorê him weke webayê û him jî weke dewlemendîyekê tê dîtin. Tevî ku pir kêmasîyên navgîna statîstîkan hene jî, her kes daxwiyanîyên xwe bi pêş ve dibe û pêşniyazên xwe îfade dike. Nifûsa kêm û ya zêde: bi dirêjayîya sedsalan e, di navbera wan kesan de ku difikirin, ji bo berdewamîya jîyana mirovî, yek ji ya din birîsktir e, minaqeşe gur û geş dibe.

Bi Malthus jimartina ferdan yan jî bi Marx levakirina dewlemendîyan?

Berhema Thomas Malthus (4), di navbera sedsala XVIII û XIXyê de, di dîroka teorîyên demografîk de qonaxeke girîng dest nîşan dike. Aborînas û keşeyê brîtanî piştrast dike ku nifûs ji hilberîna xwirekê gelekî bêtir zêde dibe, ev jî bêşik dê bibe sedema nifûsa zêde û xelayeke mezin. Yan em ê bihêlin ku ev tişt bibe, ku dê encamên wê biêş û azar bin, xweza dê wan "mirovên zêde" ji nav bibe; yan mirov dê zarokanînê kontrol bikin, bi destpêkirina jinavrakirina hemî alîkarîya ji bo hejaran û mirov wan "berpirsiyar bike" -reftarê "berpirs" heta ku îmkanên wan ên xwedîkirin û perwerdekirinê tunebin, jinê neynin û zarokan jî çênekin. Li gor Malthusî, belavkirina bilez a hejarîyê ji bo mirovayetîyê xeterek e; wê gavê divê ji holê bê rakirin.

Pierre-Joseph Proudhon bersiva wî dide, dibêje ku pirsa nifûsa zêde tuneye. Heke hejarî belav dibe, ew ji ber nîzama neheq a milkiyetê ye ku desthilateke nerewa li ser yên din dide hinekan. Karl Marksê, ku êdî ew bixwe jî hinekî bi pirsa demografîyê eleqedar dibe, Malthusî weke dijminê çîna karker dihesibîne û wî tawanbar dike bi "zimandirêjîya kurtêlxwera çînên birêvebir ku gunehkarê tawanê li dijî zanyarîyê û bêbextîya li dijî nijada mirovî ye". (5) Ew, wî ji ber ku bawerîya xwe bi "prensîpê nifûsê" aniye tawanbar dike, qanûna xwezayî ya neguherbar, li herderê û herdem derbas dibe, ew wiha dike ku nifûs her gav ji çavkanîyan zûtir bi pêş bikeve: "Ev qanûna nifûsa nenêrbar, heta ku midaxeleya dîrokî ya mirovî nebe, tenê ji bo nebat û heywanan derbas dibe. Ya girîng, ne jimara mirovan e, lê parvekirina dewlemendîyê ye". (6)

Ev minaqeşe li pey hev heta nîvê sedsala XXê, tarîxa ku mirovayetî dikeve riya mezinbûneke bêkontrol dom dikin: 3 mîlyar kes di 1950yê de; 6 mîlyar di 2000ê de. Ev êdî ne mezinbûn, teqînek e. Demograf, aborînas, erdnîgarînas û helbet siyasetmedar, li ser şirovekirina bûyerê qirik li xwe qetandin. Realîst bi kontrola pêwîst ya zarokanînê dijberîya berevanên jîyana bizêdeyî, ji kalîteya wê ya serbixwe dikin. Hin hene ku behsa newekhevîya pêşketinê dikin, heta bi têgeha nifûsa zêde jî inkar dikin: Hinên din dînîtîya kujer a hevalbendên zarokanînê rûreş dikin, ku bi sedan mîlyon mirovan mahkûmî ji nêza mirinê dikin. Ji 1980yê bi vir ve, êdî hisabê rîskên jîngeh û ekolojîk jî tê kirin.

Di destpêka sedsalê de, yên li dijî malthusîyan, bi xwe sipartina bûyerên derbasbûna demografîk ên wê demê (li ferhengokê binêre), dixwazin xwe piştrast bikin: Welatên pir hejar jî di nav de rêjeyên zarokanînê, li her derê kêm dibe. Ev bitenê dibe sedema teyidkirina "şoreşa demografîk" ku di 1934ê de, ji alî Adolphe Landry ve hatibû rojevê; wî nîşan da ku êdî, bi mezinbûna bêserûber a hilberîna mal, pirsgirêka nisbeta nifûs/çavkanîyê derbas bûye û nemaye. Ji niha û pê ve, nifûsa herî baş, divê têgeha çandî ya "bextewerî"yê, ya kalîteyê bike armanc.

Bi vî awayî, ber bi 2050yê ve nifûs dê li dor 9 mîlyaran û ber bi 2150yê ve jî li dor 10 milyaran stabîl bibe. Piştî ku dinya me, weke ku piranîya demografan piştrast dikin, dê karibê 10 mîlyar niştecîyan xwedî bike, îcar bi 7 mîlyaran çawa dibe ku nifûs "zêdeyî heddê" xwe be? Heke li dinyayê mîlyarek kesên ku weke pêwîst xwedî nabin û du qatê wê zêde hejarî heye, ev yek belbî jî, tevî her tiştî, bi tenê ji ber sedema dabeşkirineke xirab a çavkanîyan be. Lê belê gelo tiştekî li ber dil e ku em bigihijin vê hejmarê? Di encamê de, kombûna 10 mîlyar mirovan, heke ku baş bên xwedî kirin jî weke lodeke mirovan e...

Nameya Salman Ruşdî

Di 1997ê de, Salman Ruşdî (Salman Rushdie) nameyekê ji welatîyê şeş mîlyaremîn re (7) ku divê di wê salê de ji diya xwe bûbe, dinivîse: "Weke endamê herî nû yê cûrekî bitaybetî mereqdar, tu yê di nêzîk de van du pirsên bi 64 000 dolaran bikî [nota redaksîyonê: Li Amerîkayê, kêm zêde serê mirovî Hilberîna Hundir a Nesafî (HHN)] yên ku 5 999 999 999ên din ev demek e ji xwe nakin: Em çawa gîhaştin vê derametê? Û niha piştî ku em gîhaştinê, em ê çawa lê bijîn? Bê guman ew ê ji te re pêşniyaz bikin ku bersiva pirsê binyatan ferz dike ku tu bawer bikî ji Hebûneke nedîtbar, nayê tarîf kirin, "li esmanan", gîyandarek dikare her tiştî bike û em rihberên belengaz nikarin bibînin û tiştekî jî di wî nagihên … Ji ber vê bîr û bawerîyê, li gelek welatan mumkin nebû ku rê li ber pirbûna bixeter a jimara mirovan bê girtin. Nifûsa zêde ya dinyaya me, bikêmanî bi awayekî qismî ji ber dînîtîya rêberên ayînî yên mirovayetîyê ye. Bi dirêjîya jîyana xwe, bêşik tu yê hatina welatîyê neh mîlyarem ê dinyayê bibînî. Û ger gelek mirov ji dayik bibin biqismî ji ber rikeberîya dînî ya li hember kontrola zarokanînê ye, gelek mirov jî ji ber hebûna dînan dimirin… "

Piştî 13 salan, di 2011ê de, yan, herî dereng, di destpêka 2012ê de, em li hêvîya hatina welatîyê heft mîlyarem ê dinyayê ne. Îhtîmala ku ev pitika dawîn li welatekî hejar, di malbateke belengaz de bê dinyayê, ji dehan heft e. Gelo, divê em jê re pîroznameyeke bixêrhatinê yan nameyeke lêbûrînê bişînin?